محمد مهدى ملايرى

142

تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )

« از جمله كتابهاى كرجى كه نسخه‌اى از آن موجود است يكى كتاب ( مختصر فى الحساب و المساحة ) است كه يك نسخهء خطى از آن در كتابخانهء شهردارى اسكندريه از شهرهاى مصر هست ، و ديگر كتاب ( انماط المياه الخفية ) است و اين تنها كتابى است از كرجى كه متن عربى آن به چاپ رسيده و آن‌هم در دائرة المعارف عثمانى در حيدرآباد ؛ و موضوع كتاب به اختصار عبارت از وصف كوهها و سنگهائى است كه دلالت بر وجود آبهاى زير زمينى مىكند و همچنين توصيف سرزمينهائى است كه در آنها آب يافت مىشود و گياههايى كه روئيدن آنها در زمينى دليل وجود آب در آن زمين است ؛ و به طور كلى شامل همه مسائلى است كه دانستن آنها براى كندن قناتها و كاريزها از نظر اطلاعات در بارهء آبها و شيب زمين و محاسبات و قواعد آن ضرورى است . اين كتاب را كرجى پس از بازگشت از بغداد در زادگاه خود به خواهش ابى غانم معروف بن محمد وزير نوشته است . « اينها كتابهائى است از كرجى كه نسخه‌اى از آنها وجود دارد ، ولى چنان كه از بعضى مصادر استفاده مىگردد چند كتاب ديگر از كرجى در دست بوده كه اكنون اثرى از آنها نيست ، و نويسندهء مقالهء حاضر دربارهء اين كتابها اطلاعاتى از مآخذ مختلف جمع‌آورى كرده است . يكى كتابى است به نام ( كتاب العقود و الابنية ) كه بر مباحثى در خانه‌سازى و پل‌سازى و قلعه‌سازى و كندن كاريزها و مانند اينها مشتمل بوده است . از اين كتاب در ( ارشاد القاصد ) در باب هندسه ياد شده . صاحب ( ارشاد القاصد ) شمس الدين بخارى درگذشته در سال 749 هجرى خود يكى از علماى رياضى است ؛ و چنان كه از گفتهء وى برمىآيد اين كتاب تا زمان وى كه تقريبا سه قرن بعد از كرجى است معروف و معتبر بوده . به جز ارشاد القاصد در كتاب ( صبح الاعشى ) و پس از او در ( مفتاح السعادة ) تأليف « طاش كبرىزاده » نيز نام اين كتاب ذكر شده كه ظاهر آنها هم از ارشاد القاصد گرفته‌اند . ديگر كتابى است به نام ( كتاب فى حساب الهند ) كه كرجى خودش در كتاب ( البديع ) از آن نام برده ، و ديگر كتابى است در استقراء كه كرجى از آن در كتاب ( الفخرى ) ياد كرده و همچنين كتابهائى است به نامهاى ( نوادر الاشكال ) و